Bruksizm: objawy, przyczyny i leczenie. Nie tylko zaciskanie zębów

W dzisiejszych czasach coraz częściej mamy do czynienia z negatywnymi skutkami stresu, w którym żyje znaczna część ludzi. Zaburzenia snu, bóle napięciowe głowy czy na przykład bruksizm. A czym on właściwie jest i kiedy się zaczyna?

Czym jest bruksizm?

Bruksizm to nawykowa, mimowolna aktywność mięśni żucia polegająca na ich napinaniu się. Najczęściej ma formę zaciskania zębów, ale nie tylko, o czym piszę w dalszej części artykułu.

Warto zaznaczyć, że nie każde zaciskanie zębów jest bruksizmem. Jeśli mowa o sporadycznym, lekkim zaciskaniu zębów, bez cech powtarzalności, bez bólu okolicy mięśni żucia, stawów skroniowo-żuchwowych czy głowy i bez oznak ścierania zębów, najprawdopodobniej nie mówimy o bruksizmie.

Bruksizm dzienny i nocny

Możemy go podzielić na bruksizm dzienny, kiedy nadaktywność mięśni występuje w ciągu dnia, i bruksizm nocny, kiedy ta aktywność pojawia się w nocy. Oba typy często występują razem, a w niektórych badanych grupach taka łączona postać zdarza się nawet częściej niż każdy z nich osobno. Przy jednoczesnym występowaniu bruksizmu dziennego (AB, awake bruxism) i nocnego (SB, sleep bruxism) częściej mogą pojawiać się bóle stawów skroniowo-żuchwowych, a dodatkowo także zaburzenia snu.

Nie tylko zaciskanie zębów, czyli rodzaje bruksizmu

Tak jak wcześniej wspomniałam, często kojarzone z bruksizmem zaciskanie zębów nie jest jego jedyną formą. Ze względu na rodzaj aktywności mięśni żucia możemy wyróżnić następujące warianty ruchowe:

• zaciskanie i zgrzytanie zębów: tutaj występuje kontakt zębów, który jest odpowiednio statyczny (zaciskanie) lub z tarciem (zgrzytanie);

• bracing (usztywnianie): sztywne utrzymywanie pozycji żuchwy, często bez kontaktu zębów;

• thrusting (wypychanie): ruch żuchwy do przodu lub na boki, również bez kontaktu zębów.

Przy bruksizmie nocnym najczęściej występuje zgrzytanie i zaciskanie zębów. Przy bruksizmie dziennym dominuje zaciskanie i bracing, a zgrzytanie zdarza się bardzo rzadko.

Jakie są objawy bruksizmu?

Najczęstszymi objawami są zmiany w obrębie zębów i jamy ustnej, dolegliwości ze strony mięśni i stawów, a także bóle głowy.

Zęby. Zmiany dotyczące zębów najczęściej objawiają się ścieraniem, pękaniem szkliwa i spłaszczaniem guzków zębowych. Zęby stają się krótsze, nienaturalnie równe. Osoby, których to dotyczy, często odczuwają silną nadwrażliwość zębów, może też dojść do pękania i kruszenia się zębów.

Policzki i język. W jamie ustnej mogą pojawiać się ślady na błonie śluzowej policzków. Widoczna jest wtedy biała linia na wysokości stykania się zębów. Mogą pojawić się także wybroczyny i ranki, zarówno na policzkach, jak i na języku. Na języku bywają też widoczne ząbkowane brzegi, czyli odciski zębów i wcięcia na jego obrzeżach, które powstają w wyniku przyciskania języka do zębów.

Mięśnie żucia i stawy skroniowo-żuchwowe. Poza zmianami widocznymi w jamie ustnej często pojawia się uczucie zmęczenia i napięcia mięśni żucia po przebudzeniu lub w ciągu dnia, ból mięśni, tkliwość uciskowa, a także ograniczenie funkcji żuchwy (na przykład otwieranie ust wymaga wysiłku). Przy dłużej trwającym problemie może pojawić się ból w okolicy stawu skroniowo-żuchwowego i klikanie w stawie.

Dodatkowymi objawami, które mogą świadczyć o bruksizmie, ale wcale nie muszą, są poranne bóle głowy w okolicy skroni, ból twarzy, nadwrażliwość zębów, gorsza jakość snu i wybudzanie się w nocy.

Jak rozpoznać bruksizm?

Warto tu zaznaczyć, że same objawy mają dosyć ograniczoną wartość, jeśli chodzi o diagnozę bruksizmu, i służą jedynie do rozpoznania bruksizmu „możliwego” lub „prawdopodobnego”. Potwierdzenie bruksizmu nocnego wymaga wykonania elektromiografii (EMG) lub polisomnografii (PSG), przy czym to polisomnografia jest złotym standardem w diagnozowaniu bruksizmu nocnego.

Co może udawać bruksizm?

Istnieją także objawy, które mogą bruksizm naśladować, a wynikają z innych przyczyn w obrębie twarzy, stawów skroniowo-żuchwowych lub zębów:

• choroby stawów skroniowo-żuchwowych (ból, trzaski, ograniczenie ruchu żuchwy) mogą powodować bóle mięśni i ból w okolicy uszu bez przyczyn laryngologicznych;

• pierwotne bóle głowy, czyli migrena i napięciowy ból głowy, mogą dawać ból w okolicy skroni i żuchwy, pojawiający się po nocy lub w sytuacjach stresowych;

• próchnica, ropnie, wyrzynanie się zęba powodują ból zębów, nadwrażliwość okolicy i tkliwość przy nagryzaniu;

• zapalenie zatoki szczękowej lub zapalenie ucha dają ból policzka, górnych zębów lub ucha, który może być mylony z bruksizmem;

• inne parafunkcje (na przykład mimowolne ruchy żuchwy) lub dieta mogą powodować ścieranie się zębów; przyczyną bywa też erozja chemiczna albo nawyk przygryzania policzków czy wargi;

• zaburzenia snu (bezdech senny): bóle głowy i żuchwy po przebudzeniu oraz „zgrzytanie” zgłaszane przez partnera mogą wynikać z bezdechu sennego połączonego z aktywnością mięśni żwaczy. Ta sytuacja wymaga diagnostyki różnicowej przy pomocy polisomnografii.

Ból zęba przy zdrowych zębach to osobny, bardzo częsty temat. Pisałam o nim w artykule Ból zęba, ale zęby są zdrowe?

Skąd się bierze bruksizm?

Zastanawiając się nad przyczynami bruksizmu, musimy zdawać sobie sprawę z tego, że jest to zjawisko wieloczynnikowe. Przyczyny częściowo różnią się między bruksizmem nocnym i dziennym, chociaż mogą się one na siebie nakładać.

Bruksizm dzienny zazwyczaj wiąże się z:

• przewlekłym stresem, lękiem i napięciem emocjonalnym; często koreluje z objawami depresyjnymi, a większe nasilenie stresu zwykle idzie w parze ze wzrostem aktywności bruksizmu dziennego;

• nawykami podczas koncentracji i utartymi wzorcami zachowań, takimi jak zaciskanie zębów podczas skupienia i usztywnianie (bracing) żuchwy;

• substancjami takimi jak kofeina, nikotyna i alkohol; stwierdzono powiązanie między ich przyjmowaniem a występowaniem bruksizmu ogólnie;

• predyspozycjami indywidualnymi, takimi jak współistniejące zaburzenia mięśniowo-stawowe w obrębie stawów skroniowo-żuchwowych.

Bruksizm nocny najczęściej jest związany z zaburzeniami snu, zwiększoną reaktywnością na stres, a także z przyjmowaniem niektórych leków psychotropowych lub substancji (kofeina, nikotyna, alkohol).

Fizjoterapia w bruksizmie

Fizjoterapia w bruksizmie jest niestety głównie leczeniem objawowym. Obejmuje masaż mięśni żucia (zarówno zewnętrznie, jak i transbukalnie, czyli od strony jamy ustnej), a także struktur znajdujących się w pobliżu: mięśni okolicy kręgosłupa szyjnego i tych z przodu szyi, czepca ścięgnistego, czasem także klatki piersiowej, powłok brzusznych i grzbietu.

Bardzo często przydatna jest terapia manualna, zarówno w obrębie stawów skroniowo-żuchwowych, jak i kręgosłupa szyjnego. Dzięki tym technikom możemy zmniejszyć odczuwalne napięcie mięśni i ich ból zmęczeniowy, a także zwiększyć zakres otwierania ust. Tym właśnie zajmuje się fizjoterapia stomatologiczna.

Postawa ciała a napięcie żuchwy

Ważnym elementem terapii jest także często potrzebna korekcja postawy ciała i zwrócenie większej uwagi na przyzwyczajenia i nawyki pacjenta. Przy częstym i długotrwałym utrzymywaniu głowy pochylonej do przodu dochodzi nie tylko do zwiększenia napięcia mięśni szyi i zaburzeń biomechaniki stawów kręgosłupa szyjnego. Wpływa to także między innymi na kręgosłup piersiowy i na stawy skroniowo-żuchwowe, wywołując zwiększone pobudzenie mięśni żwaczy i mięśni skroniowych. Ta pozycja może przyczynić się także do zmiany toru ruchu żuchwy i zwiększenia obciążenia niektórych tkanek stawu skroniowo-żuchwowego.

Nawyki, które przeciążają szczękę

Dodatkowo ważna jest samodzielna praca pacjenta nad unikaniem lub ograniczeniem parafunkcji, czyli nawykowych, niecelowych czynności, które przeciążają układ żucia. Przykładem może być zaciskanie zębów przy skupieniu (często w pracy, podczas treningu, przy nauce), obgryzanie paznokci, gryzienie długopisu czy ołówka, długie, intensywne żucie gumy (powyżej 10–20 minut), przygryzanie warg albo policzków od środka.

Oczywiście wśród tych czynności są rzeczy łatwiejsze i trudniejsze do opanowania. Z łatwością można przecież zmienić gumę do żucia na miętówki (chociaż część osób zrobi to z bólem serca), ale samo opanowanie zaciskania zębów, szczególnie podczas pracy, wydaje się dużo trudniejsze i niestety takie jest.

Prosty sposób na zaciskanie zębów w ciągu dnia

Jednak dla chcącego nic trudnego, a na to mam dosyć łatwe rozwiązanie, które sama usłyszałam na kursie i przekazałam już niejednemu pacjentowi.

Wystarczy, że na telefonie lub zegarku ustawisz sobie alarm co 30 minut albo co godzinę. Na jego dźwięk skontroluj, czy Twoje zęby są zaciśnięte. Jeśli tak, rozluźnij mięśnie. Przy okazji sprawdź też pozycję spoczynkową języka: język powinien leżeć na podniebieniu tuż za siekaczami, ale ich nie dotykać. Tę czynność powtarzaj przy każdym alarmie. Z czasem zaczną się zdarzać sytuacje, kiedy przy dźwięku alarmu Twoje zęby będą rozluźnione. Wtedy zmniejsz częstotliwość alarmów.

Czy fizjoterapia wystarczy?

W przypadku bruksizmu fizjoterapia często nie jest jedyną drogą leczenia, którą pacjent powinien obrać. W terapii często powinno brać udział kilku specjalistów, w zależności od potrzeb konkretnego pacjenta. Na zespół interdyscyplinarny składają się: dentysta lub protetyk stomatologiczny, fizjoterapeuta, psycholog lub psychiatra, a w niektórych przypadkach także logopeda, laryngolog, pulmonolog, lekarz medycyny snu, neurolog i chirurg szczękowo-twarzowy.

Jak widać, lista specjalistów jest długa, ale nie każdy będzie potrzebował konsultacji z każdym z nich. To, jaką ścieżkę powinien obrać pacjent, jest bardzo indywidualne.

Szyna relaksacyjna na bruksizm

Głównym zadaniem szyny relaksacyjnej jest ochrona zębów przed ścieraniem i z czasem zmniejszenie aktywności mięśni żucia. Może ona pomóc zmniejszyć ból stawów skroniowo-żuchwowych i na przykład bóle zębów spowodowane ich zaciskaniem. Jest kolejnym elementem, którego wdrożenie powinna rozważyć osoba zmagająca się z bruksizmem nocnym.

Warto też zaznaczyć, że mając do wyboru szynę silikonową i akrylową, lepiej postawić na twardą szynę akrylową. Zwykle bardziej obniża aktywność mięśni żucia niż szyna silikonowa, a do tego jest od niej znacznie trwalsza.

Należy pamiętać, że ostateczna decyzja o wdrożeniu szyny relaksacyjnej do terapii, a także o kolejności całego procesu należy do lekarza dentysty.

Toksyna botulinowa (botoks) w bruksizmie

Toksyna botulinowa typu A może zmniejszyć ból i częstotliwość epizodów bruksizmu. Jej efekt pojawia się szybko, ale słabnie po około 3 do 6 miesięcy, więc często konieczne są powtórne iniekcje. Decydując się na podanie toksyny, trzeba liczyć się z możliwymi działaniami niepożądanymi, takimi jak ból w miejscu wkłucia, przejściowa zmiana estetyki twarzy, a także zmniejszenie siły żucia.

W terapii bruksizmu toksyna botulinowa nie powinna być pierwszym wyborem. Warto rozważyć iniekcję dopiero wtedy, gdy silny ból utrzymuje się mimo terapii, a pacjent nie toleruje szyny relaksacyjnej.

Najczęstsze pytania o bruksizm

Czy bruksizm da się wyleczyć?

Bruksizmu niestety nie leczy się na stałe. To zaburzenie wieloczynnikowe, przewlekłe i nawracające. W jego terapii dąży się do kontroli objawów, ochrony zębów, a także zmniejszenia bólu i napięcia.

Do jakiego lekarza udać się najpierw, jeśli podejrzewam u siebie bruksizm?

Lekarzem, do którego warto udać się na samym początku, jest lekarz stomatolog, który sprawdzi stan zębów. Często może on ocenić, czy zęby noszą oznaki ścierania, a także czy szkliwo jest popękane.

Czy fizjoterapia stomatologiczna bardzo boli?

W dużej mierze zależy to od terapeuty, z którym się pracuje. Osobiście nigdy podczas pracy nie przekraczam granicy postawionej mi przez pacjenta. Ból nie świadczy o jakości terapii. Oczywiście w przypadku dużych napięć mięśni terapia nie jest całkowicie bezbolesna, ale zawsze staram się, żeby cały proces był jak najbardziej komfortowy dla pacjenta.

Podsumowanie

Bruksizm jest dużo bardziej złożonym problemem, niż początkowo może się wydawać. Droga terapii często bywa długa i kręta, jednak im wcześniej zostanie podjęte leczenie, tym krótsza i prostsza może być. Nawet tak niepozorny i często zapominany obszar jak okolica stawów skroniowo-żuchwowych może wpływać na codzienność człowieka, a praca z nim, kiedy jest potrzebna, realnie poprawia samopoczucie.

Jeśli rozpoznajesz u siebie opisane objawy, zapraszam na fizjoterapię stomatologiczną w Białymstoku. Przyjmujemy w M&M Zdrowy Masaż przy al. Tysiąclecia Państwa Polskiego 10/12A, a wizytę możesz zarezerwować online. Jeśli to Twoja pierwsza wizyta u fizjoterapeuty, zajrzyj też do wpisu o tym, jak się do niej przygotować.

Źródła

• Teichert Filho R, Pattussi MP, Grossi ML. Sleep, Awake, or Combined Sleep/Awake Bruxism Against Temporomandibular Joint and/or Temporal Pain, Depression, Anxiety, Stress, and Sleep Quality: The Brigada Militar Study. Int J Prosthodont. 2026.

• Ahlberg J, Piirtola M, Lobbezoo F i in. Correlates and genetics of self-reported sleep and awake bruxism in a nationwide twin cohort. J Oral Rehabil. 2020;47(9):1110–1119.